Waarom we dt-fouten over het hoofd zien

Hoe komt het dat dt-fouten zo hardnekkig zijn? Haast iedereen maakt ze, ook wie best weet hoe het moet. Terwijl de regels voor werkwoordvervoeging redelijk eenvoudig zijn.

dt-fout

Een verklaring is veertien jaar geleden al gegeven door een hoogleraar psycholinguïstiek uit Antwerpen, Dominiek Sandra. Hij heeft aangetoond dat de schuld van dt-fouten ligt bij ons eigen geheugen! De meeste fouten worden gemaakt op de werkwoordsvorm die het minst voorkomt. Alle woorden die we lezen slaan we namelijk op in ons woordgeheugen. En woorden die vaker voorkomen dan andere uiten zich het sterkst:

De vorm ‘wordt’ komt sneller bovendrijven dan ‘word’, het wordt namelijk 65 maal zo vaak gebruikt.

Daarom schrijven we eerder de foute vorm ‘ik wordt’ dan de fout ‘hij word’. Zeker bij haast of als we geen tijd hebben of nemen om de spellingregels toe te passen. Of als er woorden staan tussen het onderwerp en de persoonsvorm, zoals in ‘zodra ik morgen gebeld wordt’. De werkwoordsvorm die het meest voorkomt dringt zich automatisch op. Sandra verklaart dit als volgt in het Antwerpse studentenblad Dwars: “Het werkgeheugen moet de spellingregels oproepen. Maar als het onvoldoende tijd heeft, bijvoorbeeld omdat het onderwerp en het werkwoord te ver uit elkaar liggen, zorgt het langetermijngeheugen voor een soort pop-up van de frequentste schrijfwijze. Het werkt dus als een stoorzender die opgeslagen woordjes volgens hun frequentie naar voren schuift.”

Dus ook als we de spellingregels goed kennen, wil dat nog niet zeggen dat we ze ook gebruiken.

Ook bij nalezen zien we dt-fouten niet altijd

Een aanvulling op het onderzoek van Dominiek Sandra is gedaan door Lien van Abbenyen. Voor haar masterscriptie in de taalkunde onderzocht zij in 2010 of ditzelfde mechanisme zich ook voordoet bij het nalezen van wat je geschreven hebt. Zie je dan die zelfde dt-fouten wel opeens staan, of speelt je woordgeheugen je ook dan parten? Dat bleek inderdaad het geval.

In een interview in Taalschrift legt Lien van Abbenyen uit: “Ons geheugen kan ons echt doen twijfelen als een grammaticaal foute vorm heel frequent in de geschreven taal voorkomt. Daarom zullen we een foutieve vorm als ‘hij begeleid’ minder snel opmerken dan een fout als ‘hij word’. De d-vorm van ‘begeleiden’ komt namelijk vaker voor dan de dt-vorm, maar de d-vorm van ‘worden’ komt minder vaak voor.”

Tijdens haar onderzoek vond ze nog iets anders: het fenomeen van homofoondominantie. Homofonen zijn woorden die het zelfde klinken als je ze uitspreekt, maar die anders gespeld worden (begeleidt-begeleid). De vorm die het vaakst voorkomt is de dominante ofwel overheersende homofoon. En die dringt zich op.

“We stellen ons het minst vragen bij de meest voorkomende woordbeelden.”

Ook niet bij het nalezen dus.

Lees je tekst gericht na op spelling

Volgens Van Abbenyen, intussen onderzoeker aan Universiteit Antwerpen, hangt veel af van je focus. In Taalschrift zegt zij: “Als je een tekst naleest, kun je dat op twee manieren doen: heel gericht op spelling of eerder algemeen. Als je je aandacht op spelfouten richt en je tijd neemt, is de kans erg groot dat je elke spelfout, dus ook een dt-fout, er uithaalt. Maar in ons onderzoek hebben we de proefpersonen onder tijdsdruk gezet. De experimentele taak verplichtte hen om erg snel te lezen en te beslissen. Dat beïnvloedde hen. Bovendien wisten ze niet dat het om spelfouten tegen het werkwoord te doen was. Eigenlijk hebben we ze bewust in de val gelokt, de val van hun geheugen.” En datzelfde gebeurt natuurlijk in dagelijkse situaties.

Zij raadt aan: lees gericht na op spelling, zeker bij teksten die jezelf hebt geschreven.

Gelukkig gaat het maar in vijf procent van de werkwoordsvormen om ‘gevaarvormen’ waarbij de d en dt in de eerste en derde persoon voor spelproblemen zorgen. De rest schrijf je zoals je ze uitspreekt.

De scriptie “Dat verklaard veel … over de detectie van spelfouten tijdens het leesproces en de invloed van lexicale en sublexicale homofoondominantie hierop” van Lien van Abbenyen is in te zien op http://www.scriptiebank.be.

,

No comments yet.

Geef een reactie

Deze website is gemaakt met hulp van de Website Academy